Archive for 2015(e)ko ekaina

Oskorri, ez agurrik

ekaina 16th, 2015

Oskorrik iragarri duen berriak badu zerbait pozgarria: aspaldiko partez plazan berriz ikusiko ditugula, eta hain segur gure oroitzapenean geldituko diren kontzertuak izanen direla. Badu zerbait tristea: azken kontzertuak izanen direla. Badu zerbait tristeagoa: agur errateko erabakia hartu dutela azken urteetan plazarako galderik izan ez dutelako. Gogoetarako bidea ematen dute Mikel Markez edota Txuma Murugarrenek:

Gure herria ez baldin bada herri gisa Oskorri bezalako talde bat mantentzeko gai “badakit modu oso sinplean esanda dagoela”, ez baldin bada bere ikono kulturalak errespetuarekin zaintzeko gauza, herri honek, garbi esanda, ez du ezertarako balio. Egingo dugu borroka beste atal batzuetan, baina ez gara sekula herri izango. Honek erakusten du, berriz ere, ez garela herri. Pertsona baten osasuna bezalakoa da. Ezin duzu esan osasuntsu zaudela deneko minak baldin badauzkazu. Hau min bat gehiago da. Arrazoia baldin bada ez dagoela emanaldirik, horrek emango luke gure herriaren termometroa, sinpleki. (Mikel Markez)

Egia da urteak joaten direla, talde batzuek beren kabuz erabakitzen dutela ibilbide bati amaiera ematea (maiz beste bat hasteko)… Oskorrik ez zuen gelditzeko asmorik, baina egoerak eraman du horretara, itxura guztien arabera. Pena da gure kulturaren ikono batek agur erran behar izatea, gisa horretan.

Haur eta gazte denborako doinuak datozkit gogora, Oskorrik presentzia handia izan baitzuen etxeko biniloen artean eta kantaldietan. Ikastolen edo AEKren aldeko kantaldiak datozkit gogora, AEKantuz, herrietako bestetako emanaldiak… Kantu andana bat, musika alaiak, balada eztiak, kantaldi bikainak, disko landuak… Oraino ere plazer handiz entzuten ditudanak. Kantu gustukoenen zerrenda bat egitekotan, hauek azpimarratuko nituzke:

  • Nafarroa
  • Tirauki
  • Kyrie Eleison
  • Arin Bero
  • Furra-Furra
  • Ostatuko Neskatxaren Koplak
  • Kattalin
  • Violetaren martxa
  • Kalera noa ihesi
  • Korrika
  • Itsasotik ilargira
  • Euskal Herriak euskaraz
  • Sautrela
  • Haurrak
  • Aita-semeak
  • Gaztelugatxe

eta beste franko…

Euskal Herri osoari beti leial, disko berria aurkezten zutenean, hiriburu guztietatik pasatzen ziren. Eta orain ere azken agurraren itzulian ez dituzte huts eginen. Dudarik ez, Lauga aretoan emanen duten kontzertua ederra izanen dela, duela 30 bat urteko kontzertu ahantzezin baten gisan. Euskal kulturarekiko harreman estuarekin hazi eta hezi ginen, eta Oskorri zen horren ikurretariko bat, eta baita ere euskal kultura eta kantagintzara lotu gintuen ezinbesteko eragile bat.

 

Aldaketa Nafarroan

ekaina 15th, 2015

Zerbait hautsi da Nafarroan. Maiatzaren 24ko hauteskundeetako berri nagusia da Nafarroako Parlamentuko gehiengoa tendentziaz aldatu dela. Gobernu eta erregimen aldaketa nahi zutenak nagusitu zaizkie UPN, PP eta PSNri. UPN bera ohartua da ezin izanen duela Nafarroan gobernatzen segitu, ondoko lau urteetan. Iruñeko agintea ere gal lezake.

Ondorioz, ia segurtzat jo daiteke Geroa Bai-ko Uxue Barkos izanen dela Nafarroako presidentea, ondoko agintaldian. Norekin elkartuko da? EH Bildu, Podemos eta Ezkerrarekin? PSNrekin eta Ezkerrarekin? PSNk ulertu duenez UPN ez dezakeela babestu, orain ausartuko dea Geroa Bai-rengana joatera?

Argi dena da ondoko lau urteak hobeak izanen direla Nafarroako euskalgintzarentzat, itorik bizi diren euskarazko komunikabideentzat, euskal irakaskuntzarentzat… Hizkuntza legea aldatzen ahalko da, eta euskara Nafarroa osoan ofizial bihurtu. Halaber, ate bat irekitzen da EAErekin harreman instituzional sendo bat eraikitzeko, eta instituziorik gabeko Ipar Euskal Herriarekin ere harremana garatzeko.

Haatik, UPN anitz ahuldu eta boterea galdu badu ere, indartsu dago oraino. Eta bere esku dituen komunikabide indartsuekin batera, eta Madrilen laguntzarekin, ahal duen guztia eginen du Uxue Barkosen gobernuaren egitasmoak trabatzeko, eta baita ere hemendik lau urteren buruan nagusitasuna berreskuratzeko.

Horregatik, garrantzia handikoak izanen dira lau urte hauek, traba guztiei buru egiten asmatzeko eta UPNk dudan ezarri nahiko duen sinesgarritasuna edo kudeatzeko gaitasuna frogatzeko. UPNk nahiko du pentsatu aldaketa koiunturala dela, ustelkeria auzien ondorioz bildu duten zigorra dela… Beharbada, ordea, aldaketa estrukturala da, Nafarroako gizartea aldatzen ari da, abertzaleago bihurtzen ari da. Hori horrela baldin bada, gobernura heltzea aukera ederra izanen da abertzaleentzat, herritarren artean babes gehiago erdiesteko.

Itxaropen guztiak ez daitezke, haatik, aldaketa instituzionalaren baitan ezar, Euskal Herriko erakundeek botere mugatuak dituztelako, Espainiako eta Frantziako legeen eraginez. Abertzaleak nagusi dira EAEko Eusko Legebiltzarrean, baina horrek ez du ekidin Euskal Herriaren egituratzean gibelatzeak izan direla. Ez dira sekula orain bezain urrun izan elkarrengandik Nafarroa, EAE eta Ipar Euskal Herria. Distantzia hori anitz markatu da azken urteetan: UPNk ardura handia dauka, baina EAJk ere bai.

Eta Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan EAJ nagusitu da. Besteen kudeaketa “txarra” eta bere kudeaketa “ona” izan da irabazteren arrazoietarik bat. Herri bat eta herrialde bat kudeatu behar dira, bistan da. Baina azken urteetan kudeaketaren inguruan izan dira talkak EAJren eta EH Bildu-ren artean: zikinen bilketari buruzkoa izan da desadostasunik handiena. Horrelako gaiekin egin da politika azken urteetan. Horrek erran nahi du Euskal Herriko erakundeak ez direla erabili Euskal Herri osoaren kohesioa laguntzeko, indarrak ez direla erabili Euskal Herria independentziaren bidera eramateko. Alderantziz, Espainiako banderak bistan zeuden Herriko Etxe guztietan, baita ezker abertzaleak kudeatzen zituenetan ere.

EAJk lehen baino herri gehiago, foru aldundi guztiak eta – Geroa Bai-ko kideetarik bat denez – Nafarroako Gobernua kudeatzeak ez du aditzera ematen independentziaren bidean urrats gehiago eginen denik. Udalbiltza, Lizarra-Garaziko akordioa hautsi zenetik zatiturik dagoena, are gehiago ahuldurik aterako da. Abertzaleek badute indarra, baina indar hori ez badute erabiltzen elkartzeko eta herria askatasunera eramateko, zerbait gaizki egiten ari dira.

Bunkerrean ate-joka

ekaina 15th, 2015

Frantziako politika, gizarte eta kultura arloko pertsona ezagunek izenpetu dute Parisko adierazpena. Anitz dira Euskal Herriarekiko elkartasuna aspalditik adierazi dutenak, beste batzuk bere garaian pisu politiko handia izan zutenak, baina aspaldi “ohien” arlora igaro direnak, Pierre Joxe edo Michel Rocard bezala. Parisko konferentziak balio izan du euskal gatazka konpondu gabe dagoela oroitarazteko, gatazka horretan zerikusi zuzena duen estatuetariko baten bihotzean, Asanblea Nazionalean. Baina ez hemizikloan; baizik eta lurpeko hirugarren solairuan. Balio izan du prentsak arreta pixka bat jartzeko gaiari. Baina pixka bat bakarrik.

Ipar Euskal Herriko kolore politiko ia guztietako hautetsiek bezala, Frantziako intelektualek eta kazetariek ere nabarmendu dute Espainiaren jarrera itxia eta Frantziak ematen dion sostengua zentzugabeak direla, gatazka baten behin betiko konponbideari begira. Eta adierazpenak eskaera garbia egin die bai ETAri, bai Frantziako eta Espainiako gobernuei, desarmatzeari begira eta presoen egoera “malgutzeari” begira.

Eskaera ez da berria, eta Frantziako Gobernuak jadanik adierazi du ez duela jarrera aldatuko. Lurralde kolektibitatearen aldeko gehiengoari ere mespretxuz erantzun zion. Espainiak ez du egoera konpondu nahi, eszenifikatu nahi duelako ETA militarki garaitu duela. Mendekuak motibatzen du gehiago; eta, bereziki, Euskal Herria menpean eduki nahiak. Hori erakusteko modu argigarria da presoak etxetik ehunka kilometrotan atxikitzea.

Frantziak ez du interesik Espainiari aurka egiteko. Are gehiago, Espainiaren sostengua nahi du, Europan pisu gehiago edukitzeko, Alemaniaren aurrean. Frantziak beti jokatu du bere interes ekonomiko edo politiko orokorren arabera, euskal gatazkarekin. Espainia sostengatzetik etekinak ateratzen ditu. Hori ez da aldatu, eta Frantziarentzat garrantzitsuagoak dira bere interes horiek, Euskal Herriko egoera baino.

Are gehiago, Frantziak ez du nahi Europa mendebaldeko nazio txikirik hel dadin independentzia lortzera, ez eta ere autonomia gehiago lortzera. Euskal Herriaren kasuan are gutxiago, herri horren lur zati bat bere administrazio pean daukalako, eta hala mantendu nahi duelako. Nahiz eta desarmatzea eta presoen egoera konpontzea ez dauden erabat lotuta burujabetza prozesuarekin, nekez onartuko du Euskal Herriaren edozein aldarrikapeni bide ematea.

Zein izanen da hurrengo kapitulua? Aietekoaren antzera, beharbada ETAk bakarrik erantzunen dio Parisko adierazpenari. Baina arma guztiak Eliseoaren eta Moncloaren aitzinean utzita ere, Espainiak eta Frantziak beti erranen dute ez dela egia, ez dela nahikoa… Poliziak arma guztiak aurki balitza ere, beti erranen dute arma gehiago gelditzen dela, blokeo egoera luzatzeko.

Funtsean, denek badakite gertatu beharrekoa 2011ko urriaren 20an gertatu zela. Ez dago erakunde klandestino bat desegin dela eta arma guztiak itzuli dituela frogatzeko modurik, Jesus Egigurenek dioen moduan. IRA ez zen desegin, eta ez dakigu arma guztiak itzuli zituen; hala ere Erresuma Batuak ontzat eman zuen armagabetzea. Baina Irlandako prozesua eta Euskal Herrikoa desberdinak dira. Ez bakarrik Espainia ez delako Erresuma Batua: Lizarra-Garaziren etenaren edota Barajasko atentatuaren ondorioak ere aztertu behar dira ulertzeko 2011ko erabakia eta oraingo egoera katramilatua.

Euskaldun ala frantses?

ekaina 4th, 2015

Ikerketa lan bat egiten ari zen ikasle bat etorri zen Frantziatik, duela hiruzpalau urte. Jakin nahi zuen Seaskan ikasi zuten ikasleek beren burua sentitzen zuten euskaldun, frantses edota biak batera. Batzuek erantzun zioten frantses eta euskaldun sentitzen zutela beren burua; beste batzuek euskaldun bakarrik. Kostatzen zitzaion ulertzea zergatik ez ziren frantses ere sentitzen, elebidunak zirenez geroz.

Frantsesa jakiteak ateak irekitzen ditu beste kultura batera, ekoizpen eta ondare handiko kultura batera, beste herri batera eta baita Frantziatik kanpoko eta Frantziaren menpeko beste hainbat komunitaterengana. Aberastasun bat da. Baina horrek ez gaitu, berez, frantses egiten. Hirugarren hizkuntza bat jakiteak beste kultura eta herri batzuetara irekitzen gaitu: espainolari esker, adibidez, Espainiako eta Hego Ameriketako herrialdeetako kultura daukagu eskura. Horrek ez gaitu espainol edo argentinar egiten. Adibide horrekin ulertu zuen frantsesa jakiteak ez dakarrela berekin frantses sentitzea.

Ulertu nahi zuen, ordea, bere burua euskaldun baizik sentitzen ez duenak zergatik ukatzen duen frantses (ere) izatea. Zergatik? Askorentzat, bi izaerak ez dira bateragarriak, Frantziak eta frantses hizkuntzak eta kulturak euskara ordezkatzeko indarra egin eta egiten dutelako, Ipar Euskal Herrian euskara arriskuan dagoelako Frantziaren ukapenarengatik, ezinezkoa delako nagusi eta azpiko izatea aldi berean.

Baina Hego Euskal Herrian euskara ofiziala dela eta espainol sentitzen ez direnak askoz gehiago direla erantzun zuen ikerlariak. Hizkuntza politika eta euskararen egoera ez direla uste duen bezain loriagarriak azaldu ondoren, beste faktore batzuk kontuan hartu behar direla esplikatu zitzaion. Estatu bakoitzak gisa desberdinean hartu zituen menean euskaldunak: Espainia otsoa bada, Frantzia azeria. Euskaldun izatearen ahalkea sarrarazteaz gain, Frantziak zazpi eginahalak egin ditu frantses izateko gogoa emateko. Frantziak munduan daukan fama ere hor dago, la grandeur, Frantziako Iraultzaren ondarea, “giza eskubideen herria”…

Frantziatik eta Espainiatik kanpoko edozeini galdetzen bazaio bi horien artean hautatzeko, zenbatek nahiko lukete frantses izan? Zenbatek espainol? Iparraldeko euskaldun anitzi eder zaie frantses izatea, Tupindekiko Roxali-ren edo Betiri oski argizale-aren gisan. Eta zenbat prest leudeke Frantziak eskaintzen dituen garantia sozialei uko egiteko?

Euskal nortasunean sendo dagoena elika daiteke frantses kulturatik, bere izaerari kalterik egin gabe; baina euskaldun bezain frantses sentitzen denak ez dio mesede handirik egiten euskaltasunari. Hiru hizkuntza jakiteak, berriz, funtzio orekatzailea izan dezake. Espainola jakinez eta Espainiako erreferentzia batzuk ezagutuz, uler dezakegu Hego Euskal Herriko euskaldunak noiz ari diren espainolaren eraginpean. Halaber, ohar gaitezke noiz erabiltzen ditugun frantsesaren edo Frantziako ohituren kalkoak. Ingelesa ere jakiteak are gehiago errazten du frantsesaren eta espainolaren eragina ikustea gure hizkuntza ohituretan. Baina bi hizkuntza baizik ez baditugu mintzo, ez dugu ikusten noiz ari garen (gure hizkuntza) frantsesten edo espainoltzen.

Ipar Euskal Herriko eta Hego Euskal Herriko euskaldunen arteko komunikazioa garai batez baino zailagoa izatearen arrazoietariko bat da frantsesaren eragina handitu dela alde batean eta espainolarena bestean, eta gaur egun espainol gutxiago ikasten dela Iparraldean eta frantsesa ez dela irakasten Hegoaldean. Urruntze horrek ere zailtzen du Ipar Euskal Herriko jendeak euskal estatu bat nahi izatea.

Emile Larre: «Harrotasun eskas izugarria dugu gure euskaltasunean»

ekaina 4th, 2015

(Emile Larreri egindako elkarrizketa, 2005ean, Berria-n)

Xalbador, Mattin eta Xanpunen aurpegien marrazkiak, pilotarien margo bat eta Euskal Herriko mapa paretan itsatsirik daude. Donostiako Bertsolari Egun batez eskaini zioten txapela, liburutegiko apaletatik zintzilik. Emile Larrek bere etxean hartu gaitu. Umore onez eta gustu handiz hitz egin du.

Herria astekariak hirurogei urte bete berri ditu. Herria, euskal prentsaren aitatxi, hor dago oraino. Baina euskal prentsaren bilobak ere badaude. Herria-k lan anitz egin du orain jende gehiagok euskaraz irakur eta idatz dezan?

Hori baizik ez dugu gogoan. Euskara atxiki nahi dugu gure familietan. Herria euskararen gider azkar bat izan dadin nahi dugu. Herria-n sartu nintzenean, ia publizitate guztiak erdaraz ziren. Erdarazko publizitate guztiak euskaldundu ditugu. Horrela bertze kazetei bidea erakutsi genien. Hala nola ikastolek bertze eskolei erakusten baitiete bidea, guk ere holako zerbait izan nahi dugu bertze prentsarentzat.

Argia, Egunkaria, Berria eta horientzat erreferentzia izan da?

Beharbada, eragin handiagoa izan dugu Sud-Ouest eta holako batzuen gain. Arrunt erdaraz zirenetan euskara gero eta gehiago sartzen ari da. Horiei dut lehenik pentsatzen. Ez dut bertzeei bidea erakusteko nahikaririk, horiek euskaldunak baitira.

Herria-ren arbaso izan zen Eskualduna astekariko zenbait testu harrigarriak dira gaur egun irakurtzeko. Gogor mintzo ziren gorrien kontra, juduen kontra, 14ko gerlan intsumiso zirenen kontra, 36ko gerlan Francori iharduki nahi ziotenen kontra… Zama handia izan ote da zuretzat herentzia hori?

Ni ez nintzen batere giro hartan etorri. Eskualduna ez zen astekari orokorra izan hastapenean. Politikoa zen. Orain kazetagintza pixka bat despolitizatu da. Egunkariek badute beren haria, baina hala ere kazeta bakoitzak nornahirendako irakurgarri izan nahi du. Guk oraino bagenuen euskalduntzeko beharra. Badu 36-37 urte Herria-n sartu nintzela. Orduan, abertzaletzen hasi ginen. Guk ere abertzaleagotzen ikasi genuen, nahiz eta gure irakurleek biziki urrun segitzen gintuzten.

Mende batez Euskal Herria zenbat aldatu den ikus daiteke aldizkari horiek guztiak irakurriz. Herria horren lekuko izan da?

Bistan da baietz. Sud Ouest eta kazeta frantsesak ere aldatu dira. Euskal Herriari ekartzen diogun sostenguaren aldetik, bertze edozein kazetaren aitzindari izan nahi dugu. Ez dut uste Sud Ouest-eta euskararen ezartzen hasiko zirela ez balira kazeta euskaldunak izan.

Herria nola egokitu zaio gaur egungo garaiari?

Ez zaigu kosta. Jadanik gure herriko iritzia baino aitzinaxeago ginen. Problema ez zen gu egokitzea, baizik eta gure irakurlea segiaraztea, eta hori gauza guztietan: idazkeran, euskara batuan… Guk pedagogia bat bezala nahi ukan dugu egin. Pedagogia hori da kazetariaren lana, ez bakarrik idazkeran, baina ideietan eta denetan.

Gaur egun, zein da Herria-ren berezitasuna?

Herritarrek segitzea da gure nahia, haien laguntzea ideietan, demokratizatzen. Izan da denbora bat non euskaldunek ideia sozialak ez baitzituzten biziki laguntzen, edo ezagutzen. Kazetariak ideologia pixka bat badu. Eta hori da gure kezka handia, ikurrin bat izatea. Ikurrina ez da bakarrik koloreetan; maila guztietan egiten da: lanean, hizkuntzan…

Euskarazko prentsaren geroa arriskuan izan daiteke jende gutxiagok baldin badu euskaraz irakurtzeko gaitasuna?

Hori grina handia da. Hala ere, non egiten da Euskal Herrian bezainbat? Gure kazeta familiako nornahirena da. «Euskara hori zailegia da, ez dugu ulertzen», erraten digutenei ez diegu amore ematen ahal. Euskal Herri barnealdean badira errotik euskaldunak diren eskualdeak, baina ez da motibaziorik. Nola mintzo dira elkarren artean? Euskaraz, baina euskaraz zergatik ari diren jakin gabe. Hori da tristezia. Mekanikoki ari dira euskaraz. Euskaraz ari direnek berek erraten dute «euskarak ez du balio!». Harrotasun eskas izugarria dugu. Baitezpadakoa litzatekeena. Holakoak hiltzen ari den herri baten seinale dira. Zeure buruaren nortasuna eta estimua galduak dituzularik, ez da gehiago gizonik. Haizeak nahi duen lekura eramanen zaitu. Hara norekin ari garen!

Euskaldun fededun anitzek ez ote dute fede gutxiegi euskaran eta Euskal Herrian?

Ez eta federik ere! Zer da euskaldunen fedea? Ez da euskararen fedea bakarrik. Baina non da Jainkoaren eta izpiritualtasunaren fedea? Horretan ere, gudu bera dut apez gisa eta euskaldun gisa.

Biak lotzen dituzu?

Ez dut erraten batek bertzea ekartzen duela. Baina erraten dut bietan ikusten dudala loeria bera. Loeria delarik, horren iratzarraraztea…

Zein loeriak zaitu gehienik kezkatzen?

Biek. Ene fedearengatik eman dut ene bizia horretara. Eta denbora berean ikasi dut, Lafitterekin eta bertze anitzekin, bertze fedea zer den. Nik maitasun bera dut bi fede mota horien berritzeko, barnatzeko, aitzinarazteko.

Pertsonak zergatik behar du giristino fedea?

Azken mende hauetan euskaldunak fede horri lotuak izan dira, eta gure kultura bikoitza izan da (kristau kultura eta gizon kultura). Ez dugu ahantzi behar euskaldunek bertze kultura batean ere hartu dutela parte, ebanjelioan. Eskrupulu handi bat banuke biak elkarri loturik ikasi dituztenei biak elkarretarik bereiztea. Jende baten larrutzea bezala sentitzen dut.

Gaur egun ez da bakarrik Euskal Herrian falta sendi giristinotasunarenganako atxikimendua. Europan ere horrela da.

Preseski, Europa nork egina da joan diren 1.200 urteetan? Elizak! Nik ez dut onetsia Europari nola kendu dioten kristau erreferentzia. Elizarekin egina da Europa. Eta lanjeros da horrela larrutzea. Izan daiteke kristau giro hori galtzen ari dela. Baina sistematikoki kendu nahi izatea kriminala da.

Gazte eta hain gazte ez diren anitz ez dira euskaraz mintzo, gaizki mintzatzeko beldurrez. Ez dute beldur bera frantsesez gaizki mintzatzeko.

Nik pentsatzen dudana erran duzu. Ez dute pentsatzen euskarari. Irisarriko sakristian, duela hogei urte, amatxi bat jin zen meza baten galdetzera, bere neska, sei-zazpi urtekoa, eskutik. Hari frantsesez mintzo. Eta nik: «Zu, amatxi, frantsesez?». Badakizu zer erantzun zidan? «Bada, ez dakit, ori! Berak ere errazago duke frantsesez euskaraz baino». «Errazago, amatxi? Nik erranen dizut zergatik den errazago? Hala utzi baitituzue! Ez dut sekula entzun, egiazko familia euskaldun batean, euskara nekeago dela frantsesa baino». Hori mundiala da! Bakoitzaren hizkuntza ez da nekeago. Baina amatxi hark, kontzientzia hori ez zuelarik, euskara jadanik baztertua zuen. Hori da gure kasu malurusa.

Euskarak errekurtso aski eskaintzen ote die gazteei?

Euskara ez delarik mintzatua, ez da gehiago euskara ere.

Nork eman behar ditu errekurtso horiek? Nork garatu behar du plazako euskara?

Guk, kulturaren alde ari garen guztiok, alor askotan (idazkeran, dantzan, kantuan…). Ez dugu elkar aski aditzen. Noiz egiten ditugu elkarren arteko bilkurak? Sekula ez! Denen bilgune bat ukan behar dugu.

Euskaltzaindiak zer egiteko du horretan?

Euskaltzaindiak ez du erabakitzen nola behar den. Denena biltzen du. Hala ere, Euskaltzaindiak laguntza handia ekar dezake. Euskaltzaindian direnek maila bat badute. Baina sobera hartuak dira. Gero, Euskaltzaindia zahartzen ari da. Badu berritzeko beharra. Gu ari gara, Iparraldekoak, bertzeak baino gehiago, Euskaltzaindia laiko bihurtzen.

Euskaltzaindiak arauak finkatzen ditu. Lerroz lerro errespetatu behar dira ala askatasun bat komeni da?

Euskaltzaindiak ez ditu erabakiak aitzinetik hartzen. Hala ere, bide batzuk behar baitira, eta ikastolek-eta galdegiten baitizkigute, orduan hilabeteen izenak, asteko egunen izenak eta holako gauza sinple batzuk dekretuz bezala eginak ditugu. Ez dira sartzen horiek ere! Hala ere, erakunde bat badelarik, hark hartzen dituen erabakiak onartzen ikasi beharko dugu.

Nola egin behar da batuaren eta euskalkien arteko oreka?

Euskaltzaindia anitz lagundu zuen Euskarazaintzak. Haiek zioten euskararen batzea euskararen pobretzea zela. Herrietako euskaran dira aberastasunak, esapideak… Euskaltzaindiak lehenbiziko urteetan ulertu behar izan zuen bi bide badirela baitezpadakoak, eta Euskaltzaindiak biak landu behar dituela. Erran nahi baita herri euskararen bidea eta batuarena.

Bertsolaritza sustatzen lan franko egina duzu. Zer gogoeta egiten duzu bertsolari gazteak heldu direla ikustean?

Igande arratsaldeetan, ahoa zabalik egoten naiz bertsolariei begira, telebista aitzinean. Nongo kulturetan duzu bertsolaritzari eta orain bertsolaritzak duen mailari konpara dezakezun herri kulturarik? Lehen ez nuen sineste handirik bertso eskoletan. Baina bertso eskolak, haurrentzat, izugarriko irakaskuntza dira. Harritu naiz nola ideia baten gainean, hitz baten gainean zer ateratzen duten. Urrun gara Xalbadorrengandik. Herri kultura ere ez dugu galdu behar. Orain ideietan beretan aritzen ahal dira. Gure bertsolariak intelektualak dira. Baina kontuz! Ez ditugu intelektualizatu behar bakarrik. Oraingo bertsolaritzak esperantza ematen dit.

Herri kultura ez galtzeko abisatu duzu. Zer aldatu da Xalbadorren garaitik gaur egunera?

Bizia aldatzen ari da. Nahi ala ez, biziak ekarriko gaitu mintzatzeko molde desberdinera. Teknikak, ideiak, mintzatzeko manerak, abstrakzio gehiago… Horiek aldatuz joanen dira. Poesia naturari lotu dugu. Ez dakigu zer izanen den geroko poesia. Laborariek industriako teknikariek baino barnatasun handiagoa bazuten gure denboran. Ez dugu natura galdu behar. Ideiekin pentsatzeko molde berri bat jinen da, baita poesia berri bat ere.

Emile Larre: euskara zuzenaren zaindari

ekaina 4th, 2015

(Emile Larreren heriotzaren harira idatziriko gogoeta, Berria-n)

Irratiko langileek gogoan izanen dituzte Emile Larreren kronikak edo telefono deiak. Euskara zuzen erabiltzeko gomendioak ematen zituen, eta egiten ziren hutsak zuzentzen. Ez zituzten denek beti ongi hartzen Larreren kritikak: batzuen arabera, txalotzekoa zen jendeak euskaraz mintzatzeko egiten zuen indarra, eta kritiken arriskua zen hutsak egiten zituen jendea nekatzea eta frantsesera lerratzea.

Bizkitartean, hedabideen funtzioa, hitzak dioen bezala, hedatzea da. Erantzukizun handia daukate horretan; euskara zuzena zabaldu behar dute, eta hutsak saihestu, huts horiek herritarren ahotik errepikatzen baitira, gero, oharkabean. Errotik bizi eta maite zuen euskara Emile Larrek, eta barnetik ateratzen zitzaion kezka zintzoak bultzatzen zuen euskara zuzenaren alde aritzera.

Halaber, euskararenganako griña izan zuen gidari, Herria astekariko zuzendari izan zenean, ia berrogei urtez. Piarres Lafittek astekariaren zuzendaritza hartzea proposatu zionean, duda handiak izan zituen, eta ezezko erantzuna eman zuen. Lafittek, penaturik, ulertarazi zion zaharrek ahal zuten heinean segituko zutela, astekaria desagertu artean. Hark inarrosi zuen eta biharamunean berean onartu zuen zuzendari ardura hartzea. Eten hura gertatu ez zelako, Eskualduna-k 1887an hasi zuen bideak aitzina segitzen du 2015ean, Herria-rekin.

Euskarazko prentsaren kate-begi funtsezkoa izateaz aparte, Herria astekaria euskara hutsera ekartzea zor zaio Larreri. Hasi zenean, kronika zenbait bazegoen frantsesez, baita iragarkiak ere. Larrek lan egin zuen horiek euskaratzeko. Eta baita euskara batua sartzeko ere. Irakurle anitzek ez zuten begi onez ikusi euskara batua, anitzentzat “euskara espainoldua” zelakoan. Halakorik ez zitzaiokeen lepora Herria-ri, Larreren eredua zelako euskara batuaren gramatika arauak errespetatzea, baina nafar-lapurtera, lapurtera eta zubereraren lexikoa erabiltzea. Ez zuen amore eman, eta berrogei urte geroago harro zegoen, jendeak ez zuelako gehiago halako kexarik izaten.

Hain zuzen, euskarak bi zutabe behar ditu, Larreren iritziz: “herri euskara” edo euskalkiak, aberastasun iturri gisa; eta euskara batua, arau-emaile gisa. Euskaltzain baigorriarraren testuak irakurriz ulertzen da oreka horrek nola funtzionatzen duen, eta euskara batuaren arauak zein lagungarriak diren euskaraz zuzen idazteko, baita euskalkitik abiatuta ere. Edo bestela errateko: zein zaila den euskalkian zuzen idaztea, Euskaltzaindiaren arauetan oinarritu gabe. Larreren artikuluekin ohartzen da euskara batuan idatz daitekeela, Ipar Euskal Herriko herritar batentzat arrotz izan gabe. Eta Herria-ren arabasoen testuetan ageri da, XIX. mende bukaerako nafar-lapurtera zein hurbil zegoen gaur egungo euskara batutik.

Batua arbuiatzen dutenek, maiz, euskara bera dute arbuiatzen. Bihotzean min hartzen zuen Larrek, amatxi bat haurrari frantsesez mintzo entzuten zuenean, erranez haurrarentzat errazago zela frantsesa. Hauxe zioen: “Euskal Herri barnealdean badira errotik euskaldunak diren eskualdeak, baina ez da motibaziorik. Nola mintzo dira elkarren artean? Euskaraz, baina euskaraz zergatik ari diren jakin gabe. Euskaraz ari direnek berek erraten dute «euskarak ez du balio!». Harrotasun eskas izugarria dugu. Baitezpadakoa litzatekeena. Holakoak, hiltzen ari den herri baten seinale dira. Zeure buruaren nortasuna eta estimua galduak dituzularik, ez da gehiago gizonik. Haizeak nahi duen lekura eramanen zaitu”. Emile Larrek bazekien, bai, euskarak balio duela, eta balio handia duela; eta euskara batuak balio handia ematen diola ere argi zuen.

Tresna-barrara saltatu