Archive for the ‘Bertsoak’ category

Emile Larre: «Harrotasun eskas izugarria dugu gure euskaltasunean»

ekaina 4th, 2015

(Emile Larreri egindako elkarrizketa, 2005ean, Berria-n)

Xalbador, Mattin eta Xanpunen aurpegien marrazkiak, pilotarien margo bat eta Euskal Herriko mapa paretan itsatsirik daude. Donostiako Bertsolari Egun batez eskaini zioten txapela, liburutegiko apaletatik zintzilik. Emile Larrek bere etxean hartu gaitu. Umore onez eta gustu handiz hitz egin du.

Herria astekariak hirurogei urte bete berri ditu. Herria, euskal prentsaren aitatxi, hor dago oraino. Baina euskal prentsaren bilobak ere badaude. Herria-k lan anitz egin du orain jende gehiagok euskaraz irakur eta idatz dezan?

Hori baizik ez dugu gogoan. Euskara atxiki nahi dugu gure familietan. Herria euskararen gider azkar bat izan dadin nahi dugu. Herria-n sartu nintzenean, ia publizitate guztiak erdaraz ziren. Erdarazko publizitate guztiak euskaldundu ditugu. Horrela bertze kazetei bidea erakutsi genien. Hala nola ikastolek bertze eskolei erakusten baitiete bidea, guk ere holako zerbait izan nahi dugu bertze prentsarentzat.

Argia, Egunkaria, Berria eta horientzat erreferentzia izan da?

Beharbada, eragin handiagoa izan dugu Sud-Ouest eta holako batzuen gain. Arrunt erdaraz zirenetan euskara gero eta gehiago sartzen ari da. Horiei dut lehenik pentsatzen. Ez dut bertzeei bidea erakusteko nahikaririk, horiek euskaldunak baitira.

Herria-ren arbaso izan zen Eskualduna astekariko zenbait testu harrigarriak dira gaur egun irakurtzeko. Gogor mintzo ziren gorrien kontra, juduen kontra, 14ko gerlan intsumiso zirenen kontra, 36ko gerlan Francori iharduki nahi ziotenen kontra… Zama handia izan ote da zuretzat herentzia hori?

Ni ez nintzen batere giro hartan etorri. Eskualduna ez zen astekari orokorra izan hastapenean. Politikoa zen. Orain kazetagintza pixka bat despolitizatu da. Egunkariek badute beren haria, baina hala ere kazeta bakoitzak nornahirendako irakurgarri izan nahi du. Guk oraino bagenuen euskalduntzeko beharra. Badu 36-37 urte Herria-n sartu nintzela. Orduan, abertzaletzen hasi ginen. Guk ere abertzaleagotzen ikasi genuen, nahiz eta gure irakurleek biziki urrun segitzen gintuzten.

Mende batez Euskal Herria zenbat aldatu den ikus daiteke aldizkari horiek guztiak irakurriz. Herria horren lekuko izan da?

Bistan da baietz. Sud Ouest eta kazeta frantsesak ere aldatu dira. Euskal Herriari ekartzen diogun sostenguaren aldetik, bertze edozein kazetaren aitzindari izan nahi dugu. Ez dut uste Sud Ouest-eta euskararen ezartzen hasiko zirela ez balira kazeta euskaldunak izan.

Herria nola egokitu zaio gaur egungo garaiari?

Ez zaigu kosta. Jadanik gure herriko iritzia baino aitzinaxeago ginen. Problema ez zen gu egokitzea, baizik eta gure irakurlea segiaraztea, eta hori gauza guztietan: idazkeran, euskara batuan… Guk pedagogia bat bezala nahi ukan dugu egin. Pedagogia hori da kazetariaren lana, ez bakarrik idazkeran, baina ideietan eta denetan.

Gaur egun, zein da Herria-ren berezitasuna?

Herritarrek segitzea da gure nahia, haien laguntzea ideietan, demokratizatzen. Izan da denbora bat non euskaldunek ideia sozialak ez baitzituzten biziki laguntzen, edo ezagutzen. Kazetariak ideologia pixka bat badu. Eta hori da gure kezka handia, ikurrin bat izatea. Ikurrina ez da bakarrik koloreetan; maila guztietan egiten da: lanean, hizkuntzan…

Euskarazko prentsaren geroa arriskuan izan daiteke jende gutxiagok baldin badu euskaraz irakurtzeko gaitasuna?

Hori grina handia da. Hala ere, non egiten da Euskal Herrian bezainbat? Gure kazeta familiako nornahirena da. «Euskara hori zailegia da, ez dugu ulertzen», erraten digutenei ez diegu amore ematen ahal. Euskal Herri barnealdean badira errotik euskaldunak diren eskualdeak, baina ez da motibaziorik. Nola mintzo dira elkarren artean? Euskaraz, baina euskaraz zergatik ari diren jakin gabe. Hori da tristezia. Mekanikoki ari dira euskaraz. Euskaraz ari direnek berek erraten dute «euskarak ez du balio!». Harrotasun eskas izugarria dugu. Baitezpadakoa litzatekeena. Holakoak hiltzen ari den herri baten seinale dira. Zeure buruaren nortasuna eta estimua galduak dituzularik, ez da gehiago gizonik. Haizeak nahi duen lekura eramanen zaitu. Hara norekin ari garen!

Euskaldun fededun anitzek ez ote dute fede gutxiegi euskaran eta Euskal Herrian?

Ez eta federik ere! Zer da euskaldunen fedea? Ez da euskararen fedea bakarrik. Baina non da Jainkoaren eta izpiritualtasunaren fedea? Horretan ere, gudu bera dut apez gisa eta euskaldun gisa.

Biak lotzen dituzu?

Ez dut erraten batek bertzea ekartzen duela. Baina erraten dut bietan ikusten dudala loeria bera. Loeria delarik, horren iratzarraraztea…

Zein loeriak zaitu gehienik kezkatzen?

Biek. Ene fedearengatik eman dut ene bizia horretara. Eta denbora berean ikasi dut, Lafitterekin eta bertze anitzekin, bertze fedea zer den. Nik maitasun bera dut bi fede mota horien berritzeko, barnatzeko, aitzinarazteko.

Pertsonak zergatik behar du giristino fedea?

Azken mende hauetan euskaldunak fede horri lotuak izan dira, eta gure kultura bikoitza izan da (kristau kultura eta gizon kultura). Ez dugu ahantzi behar euskaldunek bertze kultura batean ere hartu dutela parte, ebanjelioan. Eskrupulu handi bat banuke biak elkarri loturik ikasi dituztenei biak elkarretarik bereiztea. Jende baten larrutzea bezala sentitzen dut.

Gaur egun ez da bakarrik Euskal Herrian falta sendi giristinotasunarenganako atxikimendua. Europan ere horrela da.

Preseski, Europa nork egina da joan diren 1.200 urteetan? Elizak! Nik ez dut onetsia Europari nola kendu dioten kristau erreferentzia. Elizarekin egina da Europa. Eta lanjeros da horrela larrutzea. Izan daiteke kristau giro hori galtzen ari dela. Baina sistematikoki kendu nahi izatea kriminala da.

Gazte eta hain gazte ez diren anitz ez dira euskaraz mintzo, gaizki mintzatzeko beldurrez. Ez dute beldur bera frantsesez gaizki mintzatzeko.

Nik pentsatzen dudana erran duzu. Ez dute pentsatzen euskarari. Irisarriko sakristian, duela hogei urte, amatxi bat jin zen meza baten galdetzera, bere neska, sei-zazpi urtekoa, eskutik. Hari frantsesez mintzo. Eta nik: «Zu, amatxi, frantsesez?». Badakizu zer erantzun zidan? «Bada, ez dakit, ori! Berak ere errazago duke frantsesez euskaraz baino». «Errazago, amatxi? Nik erranen dizut zergatik den errazago? Hala utzi baitituzue! Ez dut sekula entzun, egiazko familia euskaldun batean, euskara nekeago dela frantsesa baino». Hori mundiala da! Bakoitzaren hizkuntza ez da nekeago. Baina amatxi hark, kontzientzia hori ez zuelarik, euskara jadanik baztertua zuen. Hori da gure kasu malurusa.

Euskarak errekurtso aski eskaintzen ote die gazteei?

Euskara ez delarik mintzatua, ez da gehiago euskara ere.

Nork eman behar ditu errekurtso horiek? Nork garatu behar du plazako euskara?

Guk, kulturaren alde ari garen guztiok, alor askotan (idazkeran, dantzan, kantuan…). Ez dugu elkar aski aditzen. Noiz egiten ditugu elkarren arteko bilkurak? Sekula ez! Denen bilgune bat ukan behar dugu.

Euskaltzaindiak zer egiteko du horretan?

Euskaltzaindiak ez du erabakitzen nola behar den. Denena biltzen du. Hala ere, Euskaltzaindiak laguntza handia ekar dezake. Euskaltzaindian direnek maila bat badute. Baina sobera hartuak dira. Gero, Euskaltzaindia zahartzen ari da. Badu berritzeko beharra. Gu ari gara, Iparraldekoak, bertzeak baino gehiago, Euskaltzaindia laiko bihurtzen.

Euskaltzaindiak arauak finkatzen ditu. Lerroz lerro errespetatu behar dira ala askatasun bat komeni da?

Euskaltzaindiak ez ditu erabakiak aitzinetik hartzen. Hala ere, bide batzuk behar baitira, eta ikastolek-eta galdegiten baitizkigute, orduan hilabeteen izenak, asteko egunen izenak eta holako gauza sinple batzuk dekretuz bezala eginak ditugu. Ez dira sartzen horiek ere! Hala ere, erakunde bat badelarik, hark hartzen dituen erabakiak onartzen ikasi beharko dugu.

Nola egin behar da batuaren eta euskalkien arteko oreka?

Euskaltzaindia anitz lagundu zuen Euskarazaintzak. Haiek zioten euskararen batzea euskararen pobretzea zela. Herrietako euskaran dira aberastasunak, esapideak… Euskaltzaindiak lehenbiziko urteetan ulertu behar izan zuen bi bide badirela baitezpadakoak, eta Euskaltzaindiak biak landu behar dituela. Erran nahi baita herri euskararen bidea eta batuarena.

Bertsolaritza sustatzen lan franko egina duzu. Zer gogoeta egiten duzu bertsolari gazteak heldu direla ikustean?

Igande arratsaldeetan, ahoa zabalik egoten naiz bertsolariei begira, telebista aitzinean. Nongo kulturetan duzu bertsolaritzari eta orain bertsolaritzak duen mailari konpara dezakezun herri kulturarik? Lehen ez nuen sineste handirik bertso eskoletan. Baina bertso eskolak, haurrentzat, izugarriko irakaskuntza dira. Harritu naiz nola ideia baten gainean, hitz baten gainean zer ateratzen duten. Urrun gara Xalbadorrengandik. Herri kultura ere ez dugu galdu behar. Orain ideietan beretan aritzen ahal dira. Gure bertsolariak intelektualak dira. Baina kontuz! Ez ditugu intelektualizatu behar bakarrik. Oraingo bertsolaritzak esperantza ematen dit.

Herri kultura ez galtzeko abisatu duzu. Zer aldatu da Xalbadorren garaitik gaur egunera?

Bizia aldatzen ari da. Nahi ala ez, biziak ekarriko gaitu mintzatzeko molde desberdinera. Teknikak, ideiak, mintzatzeko manerak, abstrakzio gehiago… Horiek aldatuz joanen dira. Poesia naturari lotu dugu. Ez dakigu zer izanen den geroko poesia. Laborariek industriako teknikariek baino barnatasun handiagoa bazuten gure denboran. Ez dugu natura galdu behar. Ideiekin pentsatzeko molde berri bat jinen da, baita poesia berri bat ere.

Gerrarako prestu, herria frantsestu

azaroa 19th, 2014

Horra hemen, #txiotesia2 ekimenerako egin nituen sei txioak: “Lehen Mundu Gerra Eskualduna astekarian” tesia laburbildu nahi dute sei kopla horiek.

1.
Alemanen aurka herraz,
7.000 ale erraz
zabaltzen ziren euskaraz eta
zer idazten zuten gerraz?

2.
Orri ta berriak urri,
eta zentsura bihurri.
Kazetariak soldadu eta
erreportaje iturri.

3.
Alemana deabrua,
Ta Frantzia aingerua,
Idazle haiek argi zeukaten
Noren alde zen zerua.

4.
Desertoreentzat lotsa
Soldaduentzat poza
Idazten zuten frantsesa zela
Euskaldun onen bihotza.

5.
Frantses armada “gurea”,
Goraipatuz adorea,
“Herriarentzat” hiltzea baitzen
euskaldunen ohorea.

6.
Gerran ibilirik prestu
Frantzia zuten babestu
Eskualduna-tik eta euskaraz
Herria zuten frantsestu.

eskualduna1

Tresna-barrara saltatu