Archive for the ‘Euskara’ category

Euskaldun ala frantses?

ekaina 4th, 2015

Ikerketa lan bat egiten ari zen ikasle bat etorri zen Frantziatik, duela hiruzpalau urte. Jakin nahi zuen Seaskan ikasi zuten ikasleek beren burua sentitzen zuten euskaldun, frantses edota biak batera. Batzuek erantzun zioten frantses eta euskaldun sentitzen zutela beren burua; beste batzuek euskaldun bakarrik. Kostatzen zitzaion ulertzea zergatik ez ziren frantses ere sentitzen, elebidunak zirenez geroz.

Frantsesa jakiteak ateak irekitzen ditu beste kultura batera, ekoizpen eta ondare handiko kultura batera, beste herri batera eta baita Frantziatik kanpoko eta Frantziaren menpeko beste hainbat komunitaterengana. Aberastasun bat da. Baina horrek ez gaitu, berez, frantses egiten. Hirugarren hizkuntza bat jakiteak beste kultura eta herri batzuetara irekitzen gaitu: espainolari esker, adibidez, Espainiako eta Hego Ameriketako herrialdeetako kultura daukagu eskura. Horrek ez gaitu espainol edo argentinar egiten. Adibide horrekin ulertu zuen frantsesa jakiteak ez dakarrela berekin frantses sentitzea.

Ulertu nahi zuen, ordea, bere burua euskaldun baizik sentitzen ez duenak zergatik ukatzen duen frantses (ere) izatea. Zergatik? Askorentzat, bi izaerak ez dira bateragarriak, Frantziak eta frantses hizkuntzak eta kulturak euskara ordezkatzeko indarra egin eta egiten dutelako, Ipar Euskal Herrian euskara arriskuan dagoelako Frantziaren ukapenarengatik, ezinezkoa delako nagusi eta azpiko izatea aldi berean.

Baina Hego Euskal Herrian euskara ofiziala dela eta espainol sentitzen ez direnak askoz gehiago direla erantzun zuen ikerlariak. Hizkuntza politika eta euskararen egoera ez direla uste duen bezain loriagarriak azaldu ondoren, beste faktore batzuk kontuan hartu behar direla esplikatu zitzaion. Estatu bakoitzak gisa desberdinean hartu zituen menean euskaldunak: Espainia otsoa bada, Frantzia azeria. Euskaldun izatearen ahalkea sarrarazteaz gain, Frantziak zazpi eginahalak egin ditu frantses izateko gogoa emateko. Frantziak munduan daukan fama ere hor dago, la grandeur, Frantziako Iraultzaren ondarea, “giza eskubideen herria”…

Frantziatik eta Espainiatik kanpoko edozeini galdetzen bazaio bi horien artean hautatzeko, zenbatek nahiko lukete frantses izan? Zenbatek espainol? Iparraldeko euskaldun anitzi eder zaie frantses izatea, Tupindekiko Roxali-ren edo Betiri oski argizale-aren gisan. Eta zenbat prest leudeke Frantziak eskaintzen dituen garantia sozialei uko egiteko?

Euskal nortasunean sendo dagoena elika daiteke frantses kulturatik, bere izaerari kalterik egin gabe; baina euskaldun bezain frantses sentitzen denak ez dio mesede handirik egiten euskaltasunari. Hiru hizkuntza jakiteak, berriz, funtzio orekatzailea izan dezake. Espainola jakinez eta Espainiako erreferentzia batzuk ezagutuz, uler dezakegu Hego Euskal Herriko euskaldunak noiz ari diren espainolaren eraginpean. Halaber, ohar gaitezke noiz erabiltzen ditugun frantsesaren edo Frantziako ohituren kalkoak. Ingelesa ere jakiteak are gehiago errazten du frantsesaren eta espainolaren eragina ikustea gure hizkuntza ohituretan. Baina bi hizkuntza baizik ez baditugu mintzo, ez dugu ikusten noiz ari garen (gure hizkuntza) frantsesten edo espainoltzen.

Ipar Euskal Herriko eta Hego Euskal Herriko euskaldunen arteko komunikazioa garai batez baino zailagoa izatearen arrazoietariko bat da frantsesaren eragina handitu dela alde batean eta espainolarena bestean, eta gaur egun espainol gutxiago ikasten dela Iparraldean eta frantsesa ez dela irakasten Hegoaldean. Urruntze horrek ere zailtzen du Ipar Euskal Herriko jendeak euskal estatu bat nahi izatea.

Emile Larre: «Harrotasun eskas izugarria dugu gure euskaltasunean»

ekaina 4th, 2015

(Emile Larreri egindako elkarrizketa, 2005ean, Berria-n)

Xalbador, Mattin eta Xanpunen aurpegien marrazkiak, pilotarien margo bat eta Euskal Herriko mapa paretan itsatsirik daude. Donostiako Bertsolari Egun batez eskaini zioten txapela, liburutegiko apaletatik zintzilik. Emile Larrek bere etxean hartu gaitu. Umore onez eta gustu handiz hitz egin du.

Herria astekariak hirurogei urte bete berri ditu. Herria, euskal prentsaren aitatxi, hor dago oraino. Baina euskal prentsaren bilobak ere badaude. Herria-k lan anitz egin du orain jende gehiagok euskaraz irakur eta idatz dezan?

Hori baizik ez dugu gogoan. Euskara atxiki nahi dugu gure familietan. Herria euskararen gider azkar bat izan dadin nahi dugu. Herria-n sartu nintzenean, ia publizitate guztiak erdaraz ziren. Erdarazko publizitate guztiak euskaldundu ditugu. Horrela bertze kazetei bidea erakutsi genien. Hala nola ikastolek bertze eskolei erakusten baitiete bidea, guk ere holako zerbait izan nahi dugu bertze prentsarentzat.

Argia, Egunkaria, Berria eta horientzat erreferentzia izan da?

Beharbada, eragin handiagoa izan dugu Sud-Ouest eta holako batzuen gain. Arrunt erdaraz zirenetan euskara gero eta gehiago sartzen ari da. Horiei dut lehenik pentsatzen. Ez dut bertzeei bidea erakusteko nahikaririk, horiek euskaldunak baitira.

Herria-ren arbaso izan zen Eskualduna astekariko zenbait testu harrigarriak dira gaur egun irakurtzeko. Gogor mintzo ziren gorrien kontra, juduen kontra, 14ko gerlan intsumiso zirenen kontra, 36ko gerlan Francori iharduki nahi ziotenen kontra… Zama handia izan ote da zuretzat herentzia hori?

Ni ez nintzen batere giro hartan etorri. Eskualduna ez zen astekari orokorra izan hastapenean. Politikoa zen. Orain kazetagintza pixka bat despolitizatu da. Egunkariek badute beren haria, baina hala ere kazeta bakoitzak nornahirendako irakurgarri izan nahi du. Guk oraino bagenuen euskalduntzeko beharra. Badu 36-37 urte Herria-n sartu nintzela. Orduan, abertzaletzen hasi ginen. Guk ere abertzaleagotzen ikasi genuen, nahiz eta gure irakurleek biziki urrun segitzen gintuzten.

Mende batez Euskal Herria zenbat aldatu den ikus daiteke aldizkari horiek guztiak irakurriz. Herria horren lekuko izan da?

Bistan da baietz. Sud Ouest eta kazeta frantsesak ere aldatu dira. Euskal Herriari ekartzen diogun sostenguaren aldetik, bertze edozein kazetaren aitzindari izan nahi dugu. Ez dut uste Sud Ouest-eta euskararen ezartzen hasiko zirela ez balira kazeta euskaldunak izan.

Herria nola egokitu zaio gaur egungo garaiari?

Ez zaigu kosta. Jadanik gure herriko iritzia baino aitzinaxeago ginen. Problema ez zen gu egokitzea, baizik eta gure irakurlea segiaraztea, eta hori gauza guztietan: idazkeran, euskara batuan… Guk pedagogia bat bezala nahi ukan dugu egin. Pedagogia hori da kazetariaren lana, ez bakarrik idazkeran, baina ideietan eta denetan.

Gaur egun, zein da Herria-ren berezitasuna?

Herritarrek segitzea da gure nahia, haien laguntzea ideietan, demokratizatzen. Izan da denbora bat non euskaldunek ideia sozialak ez baitzituzten biziki laguntzen, edo ezagutzen. Kazetariak ideologia pixka bat badu. Eta hori da gure kezka handia, ikurrin bat izatea. Ikurrina ez da bakarrik koloreetan; maila guztietan egiten da: lanean, hizkuntzan…

Euskarazko prentsaren geroa arriskuan izan daiteke jende gutxiagok baldin badu euskaraz irakurtzeko gaitasuna?

Hori grina handia da. Hala ere, non egiten da Euskal Herrian bezainbat? Gure kazeta familiako nornahirena da. «Euskara hori zailegia da, ez dugu ulertzen», erraten digutenei ez diegu amore ematen ahal. Euskal Herri barnealdean badira errotik euskaldunak diren eskualdeak, baina ez da motibaziorik. Nola mintzo dira elkarren artean? Euskaraz, baina euskaraz zergatik ari diren jakin gabe. Hori da tristezia. Mekanikoki ari dira euskaraz. Euskaraz ari direnek berek erraten dute «euskarak ez du balio!». Harrotasun eskas izugarria dugu. Baitezpadakoa litzatekeena. Holakoak hiltzen ari den herri baten seinale dira. Zeure buruaren nortasuna eta estimua galduak dituzularik, ez da gehiago gizonik. Haizeak nahi duen lekura eramanen zaitu. Hara norekin ari garen!

Euskaldun fededun anitzek ez ote dute fede gutxiegi euskaran eta Euskal Herrian?

Ez eta federik ere! Zer da euskaldunen fedea? Ez da euskararen fedea bakarrik. Baina non da Jainkoaren eta izpiritualtasunaren fedea? Horretan ere, gudu bera dut apez gisa eta euskaldun gisa.

Biak lotzen dituzu?

Ez dut erraten batek bertzea ekartzen duela. Baina erraten dut bietan ikusten dudala loeria bera. Loeria delarik, horren iratzarraraztea…

Zein loeriak zaitu gehienik kezkatzen?

Biek. Ene fedearengatik eman dut ene bizia horretara. Eta denbora berean ikasi dut, Lafitterekin eta bertze anitzekin, bertze fedea zer den. Nik maitasun bera dut bi fede mota horien berritzeko, barnatzeko, aitzinarazteko.

Pertsonak zergatik behar du giristino fedea?

Azken mende hauetan euskaldunak fede horri lotuak izan dira, eta gure kultura bikoitza izan da (kristau kultura eta gizon kultura). Ez dugu ahantzi behar euskaldunek bertze kultura batean ere hartu dutela parte, ebanjelioan. Eskrupulu handi bat banuke biak elkarri loturik ikasi dituztenei biak elkarretarik bereiztea. Jende baten larrutzea bezala sentitzen dut.

Gaur egun ez da bakarrik Euskal Herrian falta sendi giristinotasunarenganako atxikimendua. Europan ere horrela da.

Preseski, Europa nork egina da joan diren 1.200 urteetan? Elizak! Nik ez dut onetsia Europari nola kendu dioten kristau erreferentzia. Elizarekin egina da Europa. Eta lanjeros da horrela larrutzea. Izan daiteke kristau giro hori galtzen ari dela. Baina sistematikoki kendu nahi izatea kriminala da.

Gazte eta hain gazte ez diren anitz ez dira euskaraz mintzo, gaizki mintzatzeko beldurrez. Ez dute beldur bera frantsesez gaizki mintzatzeko.

Nik pentsatzen dudana erran duzu. Ez dute pentsatzen euskarari. Irisarriko sakristian, duela hogei urte, amatxi bat jin zen meza baten galdetzera, bere neska, sei-zazpi urtekoa, eskutik. Hari frantsesez mintzo. Eta nik: «Zu, amatxi, frantsesez?». Badakizu zer erantzun zidan? «Bada, ez dakit, ori! Berak ere errazago duke frantsesez euskaraz baino». «Errazago, amatxi? Nik erranen dizut zergatik den errazago? Hala utzi baitituzue! Ez dut sekula entzun, egiazko familia euskaldun batean, euskara nekeago dela frantsesa baino». Hori mundiala da! Bakoitzaren hizkuntza ez da nekeago. Baina amatxi hark, kontzientzia hori ez zuelarik, euskara jadanik baztertua zuen. Hori da gure kasu malurusa.

Euskarak errekurtso aski eskaintzen ote die gazteei?

Euskara ez delarik mintzatua, ez da gehiago euskara ere.

Nork eman behar ditu errekurtso horiek? Nork garatu behar du plazako euskara?

Guk, kulturaren alde ari garen guztiok, alor askotan (idazkeran, dantzan, kantuan…). Ez dugu elkar aski aditzen. Noiz egiten ditugu elkarren arteko bilkurak? Sekula ez! Denen bilgune bat ukan behar dugu.

Euskaltzaindiak zer egiteko du horretan?

Euskaltzaindiak ez du erabakitzen nola behar den. Denena biltzen du. Hala ere, Euskaltzaindiak laguntza handia ekar dezake. Euskaltzaindian direnek maila bat badute. Baina sobera hartuak dira. Gero, Euskaltzaindia zahartzen ari da. Badu berritzeko beharra. Gu ari gara, Iparraldekoak, bertzeak baino gehiago, Euskaltzaindia laiko bihurtzen.

Euskaltzaindiak arauak finkatzen ditu. Lerroz lerro errespetatu behar dira ala askatasun bat komeni da?

Euskaltzaindiak ez ditu erabakiak aitzinetik hartzen. Hala ere, bide batzuk behar baitira, eta ikastolek-eta galdegiten baitizkigute, orduan hilabeteen izenak, asteko egunen izenak eta holako gauza sinple batzuk dekretuz bezala eginak ditugu. Ez dira sartzen horiek ere! Hala ere, erakunde bat badelarik, hark hartzen dituen erabakiak onartzen ikasi beharko dugu.

Nola egin behar da batuaren eta euskalkien arteko oreka?

Euskaltzaindia anitz lagundu zuen Euskarazaintzak. Haiek zioten euskararen batzea euskararen pobretzea zela. Herrietako euskaran dira aberastasunak, esapideak… Euskaltzaindiak lehenbiziko urteetan ulertu behar izan zuen bi bide badirela baitezpadakoak, eta Euskaltzaindiak biak landu behar dituela. Erran nahi baita herri euskararen bidea eta batuarena.

Bertsolaritza sustatzen lan franko egina duzu. Zer gogoeta egiten duzu bertsolari gazteak heldu direla ikustean?

Igande arratsaldeetan, ahoa zabalik egoten naiz bertsolariei begira, telebista aitzinean. Nongo kulturetan duzu bertsolaritzari eta orain bertsolaritzak duen mailari konpara dezakezun herri kulturarik? Lehen ez nuen sineste handirik bertso eskoletan. Baina bertso eskolak, haurrentzat, izugarriko irakaskuntza dira. Harritu naiz nola ideia baten gainean, hitz baten gainean zer ateratzen duten. Urrun gara Xalbadorrengandik. Herri kultura ere ez dugu galdu behar. Orain ideietan beretan aritzen ahal dira. Gure bertsolariak intelektualak dira. Baina kontuz! Ez ditugu intelektualizatu behar bakarrik. Oraingo bertsolaritzak esperantza ematen dit.

Herri kultura ez galtzeko abisatu duzu. Zer aldatu da Xalbadorren garaitik gaur egunera?

Bizia aldatzen ari da. Nahi ala ez, biziak ekarriko gaitu mintzatzeko molde desberdinera. Teknikak, ideiak, mintzatzeko manerak, abstrakzio gehiago… Horiek aldatuz joanen dira. Poesia naturari lotu dugu. Ez dakigu zer izanen den geroko poesia. Laborariek industriako teknikariek baino barnatasun handiagoa bazuten gure denboran. Ez dugu natura galdu behar. Ideiekin pentsatzeko molde berri bat jinen da, baita poesia berri bat ere.

Emile Larre: euskara zuzenaren zaindari

ekaina 4th, 2015

(Emile Larreren heriotzaren harira idatziriko gogoeta, Berria-n)

Irratiko langileek gogoan izanen dituzte Emile Larreren kronikak edo telefono deiak. Euskara zuzen erabiltzeko gomendioak ematen zituen, eta egiten ziren hutsak zuzentzen. Ez zituzten denek beti ongi hartzen Larreren kritikak: batzuen arabera, txalotzekoa zen jendeak euskaraz mintzatzeko egiten zuen indarra, eta kritiken arriskua zen hutsak egiten zituen jendea nekatzea eta frantsesera lerratzea.

Bizkitartean, hedabideen funtzioa, hitzak dioen bezala, hedatzea da. Erantzukizun handia daukate horretan; euskara zuzena zabaldu behar dute, eta hutsak saihestu, huts horiek herritarren ahotik errepikatzen baitira, gero, oharkabean. Errotik bizi eta maite zuen euskara Emile Larrek, eta barnetik ateratzen zitzaion kezka zintzoak bultzatzen zuen euskara zuzenaren alde aritzera.

Halaber, euskararenganako griña izan zuen gidari, Herria astekariko zuzendari izan zenean, ia berrogei urtez. Piarres Lafittek astekariaren zuzendaritza hartzea proposatu zionean, duda handiak izan zituen, eta ezezko erantzuna eman zuen. Lafittek, penaturik, ulertarazi zion zaharrek ahal zuten heinean segituko zutela, astekaria desagertu artean. Hark inarrosi zuen eta biharamunean berean onartu zuen zuzendari ardura hartzea. Eten hura gertatu ez zelako, Eskualduna-k 1887an hasi zuen bideak aitzina segitzen du 2015ean, Herria-rekin.

Euskarazko prentsaren kate-begi funtsezkoa izateaz aparte, Herria astekaria euskara hutsera ekartzea zor zaio Larreri. Hasi zenean, kronika zenbait bazegoen frantsesez, baita iragarkiak ere. Larrek lan egin zuen horiek euskaratzeko. Eta baita euskara batua sartzeko ere. Irakurle anitzek ez zuten begi onez ikusi euskara batua, anitzentzat “euskara espainoldua” zelakoan. Halakorik ez zitzaiokeen lepora Herria-ri, Larreren eredua zelako euskara batuaren gramatika arauak errespetatzea, baina nafar-lapurtera, lapurtera eta zubereraren lexikoa erabiltzea. Ez zuen amore eman, eta berrogei urte geroago harro zegoen, jendeak ez zuelako gehiago halako kexarik izaten.

Hain zuzen, euskarak bi zutabe behar ditu, Larreren iritziz: “herri euskara” edo euskalkiak, aberastasun iturri gisa; eta euskara batua, arau-emaile gisa. Euskaltzain baigorriarraren testuak irakurriz ulertzen da oreka horrek nola funtzionatzen duen, eta euskara batuaren arauak zein lagungarriak diren euskaraz zuzen idazteko, baita euskalkitik abiatuta ere. Edo bestela errateko: zein zaila den euskalkian zuzen idaztea, Euskaltzaindiaren arauetan oinarritu gabe. Larreren artikuluekin ohartzen da euskara batuan idatz daitekeela, Ipar Euskal Herriko herritar batentzat arrotz izan gabe. Eta Herria-ren arabasoen testuetan ageri da, XIX. mende bukaerako nafar-lapurtera zein hurbil zegoen gaur egungo euskara batutik.

Batua arbuiatzen dutenek, maiz, euskara bera dute arbuiatzen. Bihotzean min hartzen zuen Larrek, amatxi bat haurrari frantsesez mintzo entzuten zuenean, erranez haurrarentzat errazago zela frantsesa. Hauxe zioen: “Euskal Herri barnealdean badira errotik euskaldunak diren eskualdeak, baina ez da motibaziorik. Nola mintzo dira elkarren artean? Euskaraz, baina euskaraz zergatik ari diren jakin gabe. Euskaraz ari direnek berek erraten dute «euskarak ez du balio!». Harrotasun eskas izugarria dugu. Baitezpadakoa litzatekeena. Holakoak, hiltzen ari den herri baten seinale dira. Zeure buruaren nortasuna eta estimua galduak dituzularik, ez da gehiago gizonik. Haizeak nahi duen lekura eramanen zaitu”. Emile Larrek bazekien, bai, euskarak balio duela, eta balio handia duela; eta euskara batuak balio handia ematen diola ere argi zuen.

Urepeletik Bilbora, euskara lokarri

maiatza 5th, 2015

Korrika Bilbora helduko den egunean argituko da zeinek irabaziko dituen hauteskundeak Ipar Euskal Herriko hamabi kantonamenduetan. Lehiakide batzuek lekukoa hartu zuten Korrika beren herritik pasatu zenean: kontraesanaren beldurrik ez zuketeen, haien hauteskunde propaganda frantses hutsez baitzen. Zorionez, hautagai horiek ez bezala, Urepelen bildu ziren milaka pertsonek eta ibilibide osoan zehar dabiltzan gehienek euskara bihotzean daramate, eta darabilte.

Euskara zen martxoaren 19ko komunikazio hizkuntza Urepelera joan zirenen eta hango herritarren artean, naturaltasun osoz, Urepeleko eguneroko hizkuntza euskara baita. Horrek garbi islatu zuen hango Adur euskara elkarteko kideek diotena: ibarraren garapen ekonomiko eta kulturala ezin dira pentsatu euskarari buruzko gogoeta kolektiborik gabe. Gogoeta horrek balio beza Urepeletik harago ere.

Zorigaitzez, Urepelen aldarrikatu zenaren kontrakoa ikusten da merkatuetan. “Hemen dago ama bat bere haurrek hila”, zioen Xalbadorrek, eta gaur ere gauza bera erran lezake. Laborariek hainbat produktu saltzen dituzte, kalitate onekoak, maiz Idoki izendapenarekin… Euskaltzaleak dira, abertzaleak, baina beren produktuen etiketa anitzetan ez dago euskarazko hitzik, izenaz aparte. Osagaiak eta abar, frantsesez. Nola nahi dugu Frantziak euskarari ezagupena aitor diezaion, euskaldunek berek baztertzen badute?

Horrez gain, hizkuntza gutxietsiz, daukaten herri ikuspegia bera aitortzen dute. Frantsesez etiketatzen badute, Frantzian eta Iparraldeko erdaldunetan bakarrik ikusten dute merkatua ekoizle horiek. Euskal Herri gisa pentsatzen duenak laster ulertzen du Pirinioen eta Bidasoaren bestaldean badagoela merkatu bat, eta merkatu hartara heltzekotan, ez daitezkeela frantsesez aritu. Euskarari uko egitea da Euskal Herria ez ikustea bere osotasunean, ez jokatzea herri gisa eta Frantziarekiko menpekotasunari indar gehiago ematea. Euskal Herria izango balitz erreferentzia, euskara anitzez gehiago erabiliko litzateke. Horrela indartuko lirateke bai hizkuntza, bai herria.

Frantziak eta Espainiak, estatu izanik, mendeetan zehar egindako lanarekin lortu dute euskaldunak estatu horietara lotzea. Urepeletik ehunka lagun joan ziren azken mendean zehar eta lehenago ere, bertan ez zegoelako lanik. Milaka euskaldun joan ziren atzerrira lanera, anitz “Ameriketara”, eta beste anitz “Parisera”. Oso adierazgarria: leku bat izendatzeko kontinentearen izena, bestearentzat hiriarena (zergatik ez, “Frantziara”?). Eta Baztandik zetozenak “Espainiatik” heldu ziren.

Estatua izan da norabidea markatu duena, eta norabidea markatzen segitzen duena. Errazago doa jendea estatu horretako beste hiri batera, beste estatu baten menpeko euskal hiri batera baino. Hain segur, Euskal Herria estatu izan balitz, Urepeletik Los Angelesera edo Parisera joan beharrean, ehunka lagun horiek Bilbora, Iruñera edo Donostiara joanen ziren. Euskal Herrian geldituko ziren. Eta euskara izanen zen lokarria.

Joera ez da aldatu. Gaur egun ere, gazteak trumilka doaz Frantziara ikastera, eta asko han gelditzen dira lanean. Bordelera joatea, Donostiara joatea baino naturalago zaio jendeari. Eta Hego Euskal Herrian ikasteko borondatea duenak, traba administratibo gaitzak jasan behar ditu.

Urepeletik Bilbora, herri bat garela erakusten du Korrikak, eta hizkuntza batek elkartzen gaituela denak. Ekitaldi sinbolikoaren gainetik, kultura, politika, ekonomia eta gizarteko alor guztietan, Paue, Bordele, Paris edo Madrilera begiratu beharrean, soa aldatuko bagenu, euskaldunago izango ginateke

Euskara, gure esku

maiatza 5th, 2015

Eskuz esku ibili da Korrikako lekukoa, hain ederki, hain adiskideki, hain baikorki… Urepeletik Bilbora, herriz herri, Euskal Herri osoko euskaldunek bat egin dugu, euskaraz bizi nahi dugula erakusteko. Baina euskara ez da aldarrikapen kontu bat bakarrik. Euskararen ofizialtasuna eskatzen da Ipar Euskal Herrian eta Nafarroako gune batean. Euskal Herria Bai-ek bere hauteskunde kanpainan ere eskatu ditu euskararen aldeko neurriak, euskaraz bizi nahi dutenek horretarako trabarik izan ez dezaten, euskaraz bizitzeko aukera osoa ukan dezaten. Hori zioen hautagai batek, bideo batean… frantsesez.

Har dezagun minutu pare bat “euskaraz bizi nahi dutenei” buruzko solas horretaz. Ulertzen da herri honetan batzuek euskaraz bizi nahi dutela, eta ez dutela horretarako eskubiderik. Baina arazoa ez da badela herritarren gutxiengo – handi edo ttipi – bat euskaraz bizi nahi duena, eta gutxiengo horren borondatea errespetatu behar dela. Afera da herri hau, berez, Euskal Herria izanik, herri euskalduna dela, frantsesek iparretik eta espainolek hegotik erdaldundu dutena, politika ezinago makur eta gaiztoen bidez. Euskaraz bizi nahi duten horien eskubideei begira ari bagara euskararen ofizialtasuna eskatzen, ez gara erraten ari herri gisa menperatuak garela: menperatuak garela onartzen ari gara, eta menperatzaileek pixka bat errespeta gaitzaten eskatzen ari gara. Euskaraz bizitzea ez da herritar batzuen eskubidea; ez da herritarrei dagokiona, baizik eta herriari dagokiona.

Eskatu, beti eska dezakegu, baina Frantziaren geneetan dago estatu uniformea bermatzea; euskarari eta Ipar Euskal Herriari ezagupen bereziak onartuz, bere uniformitate hori ukatuko luke. Ez du eginen. Eskatzen ibiltzeko ordez, gure esku dauden hainbat neurri har dezakegu, eta ez ditugu beti egiten.

Adibide konkretu bat, zinez adierazgarria: euskal laborarien hainbat produkturen – besteak beste Idoki izendapena dutenak – etiketei hurbiletik so eginez, ez gara guti harrituko ikustean produktuaren izenaz aparte, ez dagoela hitzik euskaraz. Euskarak frantsesaren pare izan behar luke, gutien-gutienez, gainetik ez bada. Alta, gure eskuetan da sortzen ditugun produktuetan euskara normaltasunez erabiltzea: ez badugu hori egiten, nola errespetatuko gaitu Frantziak? Idoki markak eta gainerako euskal izendapen orok bete behar luke baldintza bat gehiago: euskaraz etiketatzea. Ekoizpenaren prozesuaren bermeak eskatzen diren bezala, hizkuntza irizpideak ere errespetatu behar lirateke izendapen horiek lortzeko.

Euskararen aldeko aldarrikapenei seriotasuna kentzeaz aparte, produktu horietan euskara ez erabiltzeak beste zerbait ere erakusten du: uste dugula Ipar Euskal Herriko merkatua frantsestua dela osoki, eta gainerako merkatu eremua Frantzian dagoela bakarrik. Euskal Herri gisa pentsatuko bagenu, berehala ikusiko genuke Pirinioen eta Bidasoaren bestaldean ere badagoela merkatu bat, eta merkatu hartara heldu nahi badugu, ez gaitezkeela frantsesez aritu.

Ororen buru, euskarari uko egitea da Euskal Herria ez ikustea bere osotasunean, ez jokatzea herri gisa. Eta horrek are menpekoago egiten gaitu. Guk egiten dugu gure burua Frantziaren menpeko. Euskal Herriari begira arituko bagina gehiago, euskara anitzez gehiago erabiliko genuke. Biak guztiz lotuak dira, herria eta hizkuntza. Nolako hizkuntza erabilera, halako herri ikuspegia. Korrikak erakusten du euskarak lotzen duela Euskal Herri osoa. Korrikak erakusten duenaren arabera joka dezagun gizarteko eta ekonomiako arlo guztietan. Hori gure esku dago, eta Frantziaren beha egon gabe emanen genioke hatsa euskarari eta gorputza herriari.

Zirrikituen politika

martxoa 9th, 2015

Hendaiako ikastolaren auzian leporatu izan zaie Seaskari eta aitzineko auzapezari gauzak ez behar den bezala kudeatzea. Ziburuko ikastolaren inguruko zalapartan, aldiz, batzuek diote Seaskak ez duela negoziaziorako trebeziarik erakutsi eta deusek ez duela behartzen udala ikastolari egoitza bat ematera… Beste herri batzuetan eraiki dira ikastolak, udalaren laguntzarekin, Prefetak salatu gabe. Baina Hendaiako Herriko Etxeak ez omen zituen bide haiek erabili.

Euskarari legezko ate guztiak ixten dizkioten eremuan, urtez urte akrobaziak egitera ohitu da euskalgintza. Herriko Etxe batek ikastola batentzako eraikina ordaintzen duen kasuan, ofizialki ez du ikastola bat eraikitzen, baizik eta aisialdi zentro bat, ikastolen eskura uzten duena klase garaian. Bide horri esker, urraska urraska, euskara gero eta leku gehiagotara heldu da. Baina dikeek itsas-mailaren igoera geldiaraz ez dezaketen bezala, euskarari uzten zaizkion eremu murritz horiek ez dute aski indar frantseste bizkorra moteltzeko. Gauzak beren izenez deituz, zirrikituen politika egitera behartua da euskara. Ikastolak garatzeko bidea, Hendaian errespetatu ez zena, zirrikituen bidea da. Hain zuzen, hori gertatzen da euskarak lege babesik eta ofizialtasunik ez duelako. Are gehiago, oztopo handiak dituelako Frantziako araudiaren aldetik.

Uztaritzeko Herriko Etxeak ere arazo berarekin egin du talka. Frantziako Estatuaren arrazoia demokrazia baino indartsuagoa da. Herritarrek hauteskundeetan hautatu duten udal taldearen erabakiak ez du balio, Estatuaren interesen kontra baldin badoa. Frantziak garbi erakutsi du zein den interes hori: frantsesa da eskubideak dauzkan hizkuntza bakarra Ipar Euskal Herrian; euskara, asko jota, eremu pribatuan.

Hainbat udalek neurri batzuk hartu dituzte euskararen alde, azken urteetan. Maiz, euskara teknikari bat hartu, bide-seinale elebidunak jarri eta animazio zenbait antolatzera mugatzen dira neurri horiek. Zirrikituen bidea. Deus baino hobeki dela? Hain segur. Baina bide horrek ez garamatza urrun. Anitz egin nahi ez duenari balio diote zerbait egiten dutela sinetsarazteko. Eta behar gorrian dagoen hizkuntzari ez dio oxigenorik aski ematen.

Hendaian, Ziburun eta Uztaritzen garbi gelditu da zein ahul dagoen euskara, etzi, Kontseiluak deituta, Donostian egingo den manifestazioan oroitaraziko den bezala. Kasu horiek balio izan dute zauri larria ezkutatzen duen esparatrapua kentzeko. Eta behin hori kenduta, ez litzateke normala erratea beste esparatrapu bat jarri behar dela. Ea aukera hori erabiltzen den irakurketa orokor bat egiteko: ezin da jarraitu zirrikituen politikarekin, ezin da segitu babesik gabe; euskarak hizkuntza politika zabal eta ausarta behar du, jasan duen kaltea konpontzeraino joanen dena.

Euskararen gaiak lehentasuna galdu du azken urteetan, ordea, nahiz eta oinarrizkoena den. Ez dago herririk hizkuntzarik gabe, eta komeni da herri honen ardatz bihur dadin. Euskararen egoera – soziolinguistikoa eta legala – desberdina da eremu batetik bestera. Leku batzuetan ez dauka ofizialtasunik; baina leku guztietan daukate botere nagusia estatuen hizkuntzek. Frantziak euskarari ofizialtasuna aitortuko diolako itxaropenik ez dago. Ez dago salbamendu posiblerik Frantziatik; Euskal Herria estatu izanez eta estatu gisa jokatuz bakarrik salba daiteke euskara. Eta Ipar Euskal Herriari dagokionez, herri batu gisa pentsatuz eta arituz baizik ez daiteke aitzinatu, Urquijok-eta jartzen dituzten oztopoen gainetik. Herri honen indar potentziala nahiko handia da, denek elkarrekin, gune ahulenak ere laguntzeko.

Zuk ingelesez, guk zergatik ez?

otsaila 5th, 2015

Kanpoko sorkuntzatik ere edan du euskal kulturak. Inspirazio iturri izan dira, adibidez, Ingalaterrako eta AEBetako folka, rock-a edota punk-a. Baina, hamarkada anitzetan zehar, euskal artistek erakutsi dute euskaraz kanta daitekeela genero horietan, ez dela ingelesera jo beharrik. Joera berri bat ageri da, ordea, azken urteetan, musikari gazteen artean: gero eta gehiagok ingelesez kantatzeko hautua egin dute.

Hari mutur asko eskaintzen ditu Ion Andoni Del Amoren doktore tesi interesgarriak. Besteak beste, ingelesez kantatzearen kontu hori ere aipatzen du. Ingelesa lehenesten duen talde batek aipatu dio bere ikusmoldea: euskarazko hitzak idatziz, askoz “biluziago” sentitzen omen da, eta ingelesez kantatzean ez omen zaio iruditzen bere buruaz ari dela. Beste batzuek diote errazago zaiela ingelesezko kantuak idaztea, silaba gutxiagoko hitzak dauzkalako, euskararekin konparatuz. Halaber, hainbatek aipatu dituzte euskal musikaren “ajeak”: euskarazko kantuek maila literario jasoa behar omen dute beti; eta baita mezu politikoa ere (nahiz eta leloak musikatzera mugatu, zenbaitek diotenaren arabera). Non bukatzen da egia? Non hasten dira topikoak? Argi dagoena da gogoeta sakon anitz eta hausnarketarako gaia eskaintzen duela lan horrek.

Aldi berean, euskal musikaren presentzia anitz apaldu da irratietan eta, bereziki, tabernetan. Jendeak “ongi pasa” nahi omen du, eta “ongi pasatzeko” biderik ez bide du eskaintzen euskarazko musikak. Eta horrela zabaldu da reggaeton estiloa, Karidadeko Benta taldearen Belaunaldia kantuak bikainki azaltzen duen bilakaeraren sinbolo gisa. Eta musika horrekin, bereziki espainola da gure artean nagusitzen den hizkuntza. Berriz ere.

Ingelesezkoek prestigio gehiago ematen dutelakoan eta espainolezkoak alaiagoak direlakoan, euskara bi hizkuntza hegemonikoren biktima da. Oraino ere. Europa iparraldeko estatuak ere kezkatzen hasiak dira, gero eta zailagoa delako bertako hizkuntzetan kantatzen duten taldeak aurkitzea. Euskal Herria ez da horretara heldu, oraino. Baina ez dirudi bide onetik dabilenik.

Bakoitza libre da nahi duen hizkuntzan kantatzeko, eta nahi duen musika entzuteko. Bistan da. Baina hizkuntza horiek, diren bi horiek direlako, euskararentzat mehatxu bihur daitezke, laster. Ingelesa ez da euskararen zuzeneko mehatxua, baina Euskal Herrian ez ditu hainbeste espainola eta frantsesa ahultzen, bai, ordea, euskara, jadanik minorizatua delako.

Gertatzen dena da, Del Amoren tesian agertzen den bezala, anitzentzat gatazka “bukatua” dela eta beraz, euskaraz eta politikaz kantatzeko edo entzuteko “behar” edo “presio” hori ere desagertu dela. Halaber, euskara – Gipuzkoan eta Bizkaian bereziki – normalizatu da: ofiziala da, ez da aldarrikatzeko beharrik sentitzen… Ikastolako hizkuntza da, baina ez lagun-artekoa, ez dibertitzekoa, ez kultura kontsumitzekoa…

Euskara baztertu duten euskaldun horiei leporatu behar ote zaie? Berriz ere solas zaharra dator gurera: zibilizatua izan nahi bazen, euskara ukatu behar zen, frantsesaren edo espainolaren mesedetan. Orain ere ez ote gara antzeko zerbait bizitzen ari, euskal kultura gutxietsiz eta ingelesa goratuz, espainola eta frantsesa entzuten ditugun bitartean?

Gure kulturak ez du besteenak baino gutxiago balio. Zabaltzeko baliabide gutxiago dauzka. Hori da arazoa. Boterea ez dauka herri honek; estatuek eta multinazionalek daukate.

Horregatik da zapaldua gure hizkuntza, eta oraino ere sinetsarazten digute ez digula balio mundu honetan zerbait lortzeko.

Berria-n argitaratua

Tresna-barrara saltatu